δέω-ῶ - δέομαι-οῦμαι
1. Ερμηνεία
δέω-ῶ: δένω #
προσδένω # δεσμεύω # ρίχνω στο δεσμωτήριο # μπαγλαρώνω # φυλακίζω # κρατώ #
εμποδίζω
δέομαι-οῦμαι:
προσδένω κάτι επάνω μου # ποδένομαι # υποδένομαι, ρήμα μέσον του δέω
2. Σύνταξη
3. Κλίση ρημάτων
α. Ενεργητική Φωνή
|
ΟΡΙΣΤΙΚΗ |
ΥΠΟΤΑΚΤ. |
ΕΥΚΤΙΚΗ |
ΠΡΟΣΤΑΚΤ. |
ΑΠΑΡΕΜΦ. |
ΜΕΤΟΧΗ |
|
|
Ε |
δῶ |
δῶ |
- |
- |
- |
δῶν, οῦσα,οῦν |
|
Π |
ἔδουν |
|||||
|
Μ |
δήσω |
δήσοιμι |
δήσειν |
δήσων, ουσα,ον |
||
|
Α |
ἔδησα |
δήσω |
δήσαιμι |
δῆσον |
δῆσαι |
δήσας, ασα,αν |
|
Π |
δέδεκα |
δεδέκω δεδεκώς ὦ |
δεδέκοιμι δεδεκώς εἴην |
δεδεκώς ἴσθι |
δεδεκέναι |
δεδεκώς, υῖα,ός |
|
Υ |
ἐδεδέκειν |
β. Μέση / Παθητική Φωνή
|
ΟΡΙΣΤΙΚΗ |
ΥΠΟΤΑΚΤ. |
ΕΥΚΤΙΚΗ |
ΠΡΟΣΤΑΚΤ. |
ΑΠΑΡΕΜΦ. |
ΜΕΤΟΧΗ |
|
|
Ε |
δοῦμαι |
δῶμαι |
δοίμην |
δεῖσθαι |
δούμενος, η,ον |
|
|
Π |
ἐδούμην |
|||||
|
Μ |
δήσομαι δεθήσομαι |
δησοίμην δεθησοίμην |
δήσεσθαι δεθήσεσθαι |
δησόμενος, η,ον δεθησόμενος, η,ον |
||
|
Α |
ἐδησάμην ἐδέθην |
δήσωμαι δεθῶ |
δησαίμην δεθείην |
δῆσαι δέθητι |
δήσασθαι δεθῆναι |
δησάμενος, η,ον δεθείς, εῖσα,έν |
|
Π |
δέδεμαι |
δεδεμένος ὦ |
δεδεμένος εἴην |
δέδεσο |
δεδέσθαι |
δεδεμένος, η,ον |
|
Υ |
ἐδεδέμην |
Το ρήμα δέω-ῶ -
δοῦμαι και εἰσ-φρέω είναι τα μόνα ρήματα με μονοσύλλαβο θέμα (δε-), που δεν
συναιρούνται όπως το πλέω, αλλά συναιρούν όλους τους τύπους κανονικά, όπως το
ποιέω -ὼ
4. Παράγωγα
Α. Από τη σημασία του «δέομαι / δει» (Ανάγκη, Έλλειψη,
Προσευχή)
Ουσιαστικά
- δέηση → η θερμή παράκληση, η προσευχή προς τον Θεό.
- ένδεια → η μεγάλη φτώχεια, η εξαθλίωση, η απόλυτη έλλειψη αγαθών.
Επίθετα
- ενδεής, -ής, -ές → ο φτωχός, αυτός που έχει ελλείψεις, ο στερημένος.
- ανενδεής, -ής, -ές → αυτός που δεν έχει ανάγκη από τίποτα, ο αυτάρκης.
- δεικτικός / αδιάσπαστος → (Από το δέω έχουμε:):
Ρήματα
- δέομαι → παρακαλώ θερμά, προσεύχομαι (π.χ. «δεόμεθα του Κυρίου»).
- δει (απρόσωπο) → πρέπει, είναι ανάγκη (εξού και η λέξη δεοντολογία = το τι πρέπει να γίνει).
- προσδέομαι → έχω επιπλέον ανάγκη από κάτι.
Β. Από τη σημασία του «δέω» (Δέσιμο, Εξάρτηση, Δεσμός)
Ουσιαστικά
- δέμα → το αντικείμενο που είναι τυλιγμένο και δεμένο για να ταχυδρομηθεί.
- δεμάτι → δέσμη από κομμένα χόρτα, στάχυα ή ξύλα, δεμένα μαζί.
- δέση / δέσιμο → η πράξη ή ο τρόπος που δένεται κάτι.
- δεσμός → το μέσο που ενώνει, αλλά και η συναισθηματική, κοινωνική ή χημική σχέση.
- δεσμά (πληθυντικός) → οι αλυσίδες, τα σίδερα του περιορισμού ή της σκλαβιάς.
- δέσμη → το σύνολο πραγμάτων δεμένων μαζί (π.χ. «δέσμη μέτρων», «δέσμη φωτός»).
- δεσμίδα → πακέτο ομοειδών πραγμάτων (κυρίως χαρτονομισμάτων) δεμένων μαζί.
- δεσμώτης → ο φυλακισμένος, ο αιχμάλωτος (παράγωγο του δεσμός).
- δεσμωτήριο → ο τόπος εγκλεισμού, η φυλακή.
- δέσμευση → η ανάληψη υποχρέωσης ή το «πάγωμα» ενός οικονομικού πόρου.
- δεσμοφύλακας → ο φρουρός των φυλακισμένων.
- επίδεσμος → η γάζα ή το πανί με το οποίο δένουμε μια πληγή.
- επίδεση → η ιατρική πράξη της τοποθέτησης επιδέσμου.
- κατάδεσμος → ο στερεός δεσμός, αλλά και τα αρχαία μάγια/κατάρες που «έδεναν» τον εχθρό.
- σύνδεσμος → το μέρος του λόγου που ενώνει λέξεις/προτάσεις, ή ένας σύλλογος/σωματείο.
- σύνδεση → η πράξη της ένωσης ή η ηλεκτρονική/ψηφιακή επαφή.
- συνδετήρας → το μεταλλικό ή πλαστικό εξάρτημα που συγκρατεί χαρτιά μαζί.
- πρόσδεση → η ενέργεια του να δένεται κάτι με ασφάλεια (π.χ. «ζώνες πρόσδεσης»).
- διασύνδεση → η αμοιβαία δικτύωση συστημάτων ή υπηρεσιών.
- διάδημα → το βασιλικό στεφάνι ή η κορδέλα που δένεται γύρω από το κεφάλι (από τη μεταπτωτική ρίζα δη-).
- υπόδημα → το παπούτσι (αυτό που δένεται κάτω από το πόδι).
- υποδηματοποιός → ο κατασκευαστής παπουτσιών, ο τσαγκάρης.
Επίθετα
- δεμένος, -η, -ο → αυτός που έχει ενωθεί με κόμπο, ο στιβαρός ή ομόψυχος.
- δέσμιος, -α, -ο → ο αιχμάλωτος, αυτός που είναι στενά περιορισμένος από κάτι (π.χ. «δέσμιος των παθών του»).
- δεσμευτικός, -ή, -ό → αυτός που επιβάλλει υποχρεώσεις, που δεν αφήνει περιθώρια ελευθερίας.
- συνδετικός, -ή, -ό → αυτός που χρησιμεύει για τη σύνδεση δύο μερών (π.χ. «συνδετικός κρίκος»).
- συνδεδεμένος, -η, -ο → αυτός που βρίσκεται σε ένωση ή επικοινωνία με κάτι άλλο.
- ανυπόδητος, -η, -ο → ο ξυπόλυτος, αυτός που δεν φοράει υποδήματα (α- στερητικό + υπόδημα).
- αδέσμευτος, -η, -ο → ο ελεύθερος, αυτός που δεν έχει υποχρεώσεις ή εξαρτήσεις.
- αδιάδετος, -η, -ο → ο λυμένος, αυτός που δεν έχει δεθεί.
Ρήματα
- δέω / δένω → σχηματίζω κόμπο, καθηλώνω, περιορίζω την κίνηση.
- ποδένω / φορώ παπούτσια → (λαϊκό/ιδιωματικό) προέρχεται από το υποδένω με αποβολή της αρχικής συλλαβής (υποδένω $\rightarrow$ ποδένω).
- δεσμεύω / δεσμεύομαι → αναλαμβάνω υποχρέωση, υπόσχομαι, ή δεσμεύω περιουσία (παράγωγο του δεσμός).
- επιδέω / επιδένω → τυλίγω ένα τραύμα με επίδεσμο.
- καταδέω → δένω πολύ σφιχτά, καθηλώνω ή αιχμαλωτίζω.
- συνδέω / συνδέομαι → ενώνω δύο ή περισσότερα πράγματα μεταξύ τους, δημιουργώ επαφή.
- υποδέω / υποδένω → (αρχαιοπρεπές) βάζω παπούτσια σε κάποιον ή στον εαυτό μου.
- προσδένω / προσδένομαι → δένω κάτι σφιχτά πάνω σε ένα σταθερό σημείο.
- περιδένω → τυλίγω με σχοινί ή επίδεσμο γύρω-γύρω.
- διαδέω (αρχαίο) → περιδένω, δένω γύρω-γύρω (από τη ρίζα δε-).
- αναδέω (αρχαίο) → δένω τα μαλλιά ψηλά ή προς τα πίσω.
- αποδένω / ξεδένω → λύνω τα δεσμά (επικράτησε το ξεδένω).
- ενδεύω / ενδένω (αρχαίο) → δένω κάτι μέσα σε κάτι άλλο.
- παραδένω → δένω κάτι δίπλα σε κάτι άλλο, ή δένω υπερβολικά σφιχτά.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.