ΣΟΦΟΚΛΗΣ, ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΤΥΡΑΝΝΟΣ -
ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ
ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ – ΣΟΦΟΚΛΗΣ – ΗΡΟΔΟΤΟΣ
Μοτίβο: Ύβρις –
Τίσις – Νέμεσις
Θέματα: Τύχη,
Ανθρώπινη ευτυχία, Ανθρώπινη μοίρα, Προσπάθεια αποφυγής της μοίρας
Ηρόδοτος, Ιστορία, ΙΙΙ, 40-44, Το δαχτυλίδι του Πολυκράτη
(Μετάφραση Ηλία
Σπυρόπουλος, Αρχαία Ελληνικά, Ηροδότου Ιστορία, Α΄ Γυμνασίου, Διόφαντος)
Ο Πολυκράτης τύραννος της Σάμου
ΙΙΙ 39. Τον καιρό που ο Καμβύσης (580-559
π.Χ.) έκανε την εκστρατεία εναντίον της Αιγύπτου, και οι Λακεδαιμόνιοι έκαναν
εκστρατεία εναντίον της Σάμου και του Πολυκράτη (β΄ μισό 6ου
αι. π.Χ.), του γιου του Αιάκη, που πήρε την εξουσία στη Σάμο με επαναστατικό
κίνημα. Και στην αρχή διαίρεσε την πόλη σε τρία μέρη και τη μοιράστηκε με τ'
αδέρφια του, τον Παντάγνωτο και τον Συλοσώντα, αργότερα όμως τον ένα τους τον
σκότωσε, ενώ τον νεότερο, τον Συλοσώντα, τον εξόρισε κι έτσι εξουσίασε σ' όλη
τη Σάμο· κι έχοντας φιλικούς δεσμούς με τον Άμαση Β΄ (570-526
π.Χ.), τον βασιλιά της Αιγύπτου, συνομολόγησε συμμαχία μαζί του, στέλνοντάς του
δώρα και δεχόμενος άλλα από εκείνον. Και να που μες σε λίγο καιρό η δύναμη του
Πολυκράτη αυξήθηκε και τ' όνομά του έγινε ξακουστό σ' ολόκληρη την Ιωνία και
στην υπόλοιπη Ελλάδα· γιατί όπου κατηύθυνε τις στρατιωτικές του επιχειρήσεις,
όλα τού έρχονταν δεξιά. Κι είχε εκατό πεντηκοντόρους και χίλιους τοξότες.
Ρήμαζε και λεηλατούσε όλο τον κόσμο, χωρίς να κάνει διάκριση για κανένα· γιατί,
έλεγε, θα έκανε μεγαλύτερη χάρη στους φίλους του δίνοντάς τους πίσω τα όσα τους
άρπαξε, παρά αν δεν έπαιρνε τίποτε απ' αυτούς· λοιπόν είχε κυριέψει πολλά νησιά
και πολλές πόλεις της στεριάς στη Μικρά Ασία. Και ανάμεσά τους και τους
Λεσβίους, που έσπευσαν πανστρατιά να βοηθήσουν τους Μιλησίους, τους νίκησε σε
ναυμαχία και τους αιχμαλώτισε, κι αυτοί ήταν που, αλυσοδεμένοι, έσκαψαν για
χάρη του ολόκληρη την τάφρο που περιβάλλει τα τείχη της Σάμου.
Ο Άμασης συμβουλεύει τον Πολυκράτη
IΙΙ 40. Κι αυτή η μεγάλη εύνοια της τύχης στον
Πολυκράτη δεν έμενε και τόσο άγνωστη στον Άμαση, αλλά παρακολουθούσε με
ενδιαφέρον την πρόοδό του. Και καθώς αυτή η εύνοια της τύχης συνεχώς
εκδηλωνόταν πιο εντυπωσιακά, έγραψε πάνω σε πάπυρο την εξής επιστολή και την
έστειλε στη Σάμο:
«Ο Άμασης λέει τ' ακόλουθα στον Πολυκράτη: Είναι χαρά να μαθαίνεις ότι
ένας άντρας με τον οποίο συνδέεσαι με φιλία και συμμαχία έχει την εύνοια της
τύχης· ωστόσο δε μου πολυαρέσουν οι μεγάλες σου επιτυχίες, καθότι ξέρω ότι ο
θεός είναι φθονερός. Και θα ήθελα να ήταν τρόπος να έρθουν έτσι τα πράγματα και
σ' εμένα και σ' εκείνους για τους οποίους νοιάζομαι, ώστε σ' άλλες τους
επιχειρήσεις να πετυχαίνουν, σ' άλλες όμως να σκοντάφτουν, κι έτσι να περάσω τη
ζωή μου με εναλλαγή στ' αποτελέσματα των επιχειρήσεών μου, παρά σ' όλα να έχω
επιτυχία. Γιατί ως τώρα, απ' ό,τι ξέρω κι έχω ακούσει, δεν υπήρξε κανένας
απ' όσους είχαν πάντοτε επιτυχίες, που δεν κατέρρευσε συθέμελα στο τέλος. Εσύ
λοιπόν, άκουσέ με και μπροστά στις επιτυχίες σου ενέργησε ως εξής· αφού
καλοσκεφτείς και βρεις τι απ' όσα έχεις έχει τη μεγαλύτερη αξία και η απώλειά
του θα προξενήσει στην ψυχή σου τον μεγαλύτερο καημό, αυτό πέταξέ το μακριά,
έτσι που πια να μη το ξαναδεί ανθρώπου μάτι. Κι αν και από κει και πέρα οι
επιτυχίες και οι αποτυχίες σου δε σου έρχονται με εναλλαγή, βόλεψε την
κατάσταση με τον τρόπο που σου υποδεικνύω».
Η απώλεια του δαχτυλιδιού
ΙΙΙ 41. Διάβασε την επιστολή ο Πολυκράτης και
κατανόησε ότι ο Άμασης τον νουθετούσε σωστά· έψαχνε λοιπόν ανάμεσα στους
θησαυρούς του εκείνο που, αν το έχανε, θα ένιωθε αβάσταχτη θλίψη στην ψυχή του,
και ψάχνοντας να ποιο βρήκε· είχε δαχτυλίδι που το φορούσε, με
σφραγιδόλιθο από πολύτιμη πέτρα, σμαράγδι, χρυσόδετο, έργο του Θεοδώρου από τη
Σάμο, του γιου του Τηλεκλή. Λοιπόν, όταν κατέληξε στην απόφαση αυτό να πετάξει,
έκανε τα εξής: επάνδρωσε μια πεντηκόντορο με το πλήρωμά της, επιβιβάστηκε σ'
αυτή και κατόπιν διέταξε να ξανοιχτεί στο πέλαγος· κι όταν απομακρύνθηκε απ' το
νησί, έβγαλε το δαχτυλίδι με τον σφραγιδόλιθο και, μπροστά στα μάτια
όλων όσοι βρίσκονταν στο ίδιο καράβι, το ρίχνει στο πέλαγος. Κι ύστερ' απ' αυτό
που έκανε, γύριζε πίσω με το καράβι και φτάνοντας στ' ανάκτορό του παραδόθηκε
στον πόνο του.
Η επιστροφή του δαχτυλιδιού
ΙΙΙ 42. Δεν πέρασαν τέσσερις ή πέντε μέρες απ' αυτά, οπότε του συνέβη το εξής περιστατικό· κάποιος ψαράς έπιασε ένα ψάρι μεγάλο και φανταχτερό και σκέφτηκε ότι αξίζει να δοθεί δώρο στον Πολυκράτη· λοιπόν το πήρε και το πήγε στην πόρτα του παλατιού κι έλεγε ότι θέλει να παρουσιαστεί μπροστά στον Πολυκράτη· κι όταν του έκαναν την παραχώρηση, έλεγε δίνοντας το ψάρι: «Βασιλιά μου, εγώ το ψάρεψα αυτό εδώ, αλλά δεν έκρινα σωστό να το πάω στην αγορά, αν και δεν έχω άλλο από τα χέρια μου για να βγάζω το ψωμί μου, αλλά μου φάνηκε ότι σου αξίζει, σ' εσένα και στο αξίωμά σου· λοιπόν το έφερα και σου το δίνω». Κι ο άλλος ευχαριστήθηκε μ' αυτά τα λόγια κι αποκρίθηκε έτσι: «Η πράξη σου αυτή είναι υπέροχη και μου έκανες διπλή χάρη, από τη μια με τα λόγια κι απ' την άλλη με το δώρο σου. Και σε καλούμε στο δείπνο μας». Λοιπόν ο ψαράς το θεώρησε μεγάλη του τιμή και τράβηξε για το σπίτι του, ενώ οι υπηρέτες ανοίγοντας το ψάρι βρίσκουν μες στην κοιλιά του το δαχτυλίδι με τον σφραγιδόλιθο του Πολυκράτη. Και μόλις το είδαν και το πήραν στα χέρια τους, αμέσως το πήγαν καταχαρούμενοι στον Πολυκράτη και δίνοντάς του τον σφραγιδόλιθο του έλεγαν με ποιο τρόπο βρέθηκε. Κι αυτός, γιατί έκανε τη σκέψη ότι κάποιος θεός μπήκε στη μέση, γράφει σε πάπυρο τι είχε κάνει και τι του είχε συμβεί· τα έγραψε κι έστειλε την επιστολή στην Αίγυπτο.
Το τέλος της φιλίας Άμαση - Πολυκράτη
ΙΙΙ 43. Κι όταν ο Άμασης διάβασε την επιστολή,
κατανόησε ότι είναι αδύνατο άνθρωπος ν' απομακρύνει από άλλον άνθρωπο το κακό
που είναι να του έρθει κι ότι δεν είναι γραφτό του Πολυκράτη να έχει καλά
στερνά – ένας άνθρωπος που όλα τα πάντα τού έρχονται δεξιά, που ακόμα κι ό,τι πέταξε
το βρίσκει. Και στέλνοντας κήρυκα στη Σάμο είπε ότι ο φιλικός τους δεσμός
διαλύεται. Κι ο λόγος που το έκανε αυτό ήταν ο εξής· σε περίπτωση που φοβερή
και μεγάλη συμφορά χτυπήσει τον Πολυκράτη, να μη νιώσει πόνο στην ψυχή του σαν
φίλος του χτυπημένου.
Συμμαχία Πολυκράτη - Καμβύση
ΙΙΙ 44. Εναντίον αυτού του Πολυκράτη λοιπόν, που
όλα τού έρχονταν δεξιά, έκαναν εκστρατεία οι Λακεδαιμόνιοι, όταν επικαλέστηκαν
τη βοήθειά τους οι Σάμιοι εκείνοι, που μετά απ' αυτά ίδρυσαν στην Κρήτη την
πόλη Κυδωνία. Όταν δηλαδή ο Καμβύσης, ο γιος του Κύρου, συγκέντρωνε στρατό
εναντίον της Αιγύπτου, ο Πολυκράτης, στέλνοντας κήρυκα κρυφά από τους Σαμίους,
τον παρακάλεσε να στείλει και σ' αυτόν, στη Σάμο, να του ζητήσει στρατό. Κι ο
Καμβύσης, όταν τ' άκουσε αυτά, προθυμοποιήθηκε να στείλει στη Σάμο και να ζητήσει
από τον Πολυκράτη ν' αποστείλει ναυτικό, για να τον ενισχύσει στην εκστρατεία
εναντίον της Αιγύπτου. Κι αυτός ξεχώρισε εκείνους από τους πολίτες που είχε εις
βάρος τους τις σοβαρότερες υποψίες ότι θα σηκώσουν επανάσταση και τους έστελνε
με σαράντα τριήρεις, παραγγέλνοντας στον Καμβύση να μη τους στείλει πίσω.
Το τέλος του Πολυκράτη και η τύχη της Σάμου
ΙΙΙ 120-149. Το δαχτυλίδι που ξαναβρέθηκε δεν ήταν η
μόνη απόδειξη της τύχης του Πολυκράτη: η ύπουλη «απομάκρυνση» των «ύποπτων»
πολιτών και η αποτυχία της εκστρατείας Λακεδαιμονίων – Κορινθίων κατά της Σάμου
ήταν γι' αυτόν σημάδια μεγάλης καλοτυχίας. Θα ήταν πια ήσυχος ότι δεν
κινδυνεύει από το φθόνο του θείου, όταν, λίγο αργότερα, θαμπωμένος από το
χρυσάφι του σατράπη Οροίτη, παρά τις παρακλήσεις των δικών του και τους
χρησμούς των μάντεων, πήγε ο ίδιος για συνεννοήσεις στις Σάρδεις. Εκεί ο Πέρσης
σατράπης του είχε ετοιμάσει φρικτό θάνατο· η ιστορία με το δαχτυλίδι αποτέλεσε
το χρονικό της προαναγγελίας του.
Όσο για τη Σάμο την περίμενε χειρότερη τύχη: την εξουσία πήρε κάποιος που ο Πολυκράτης είχε αφήσει ως τοποτηρητή, και ο Συλοσών (αδελφός του Πολυκράτη) κάλεσε τους Πέρσες να τον βοηθήσουν. Οι Πέρσες όμως δέχτηκαν επίθεση, αντεπιτέθηκαν και τελικά «αφού έπιασαν τους κατοίκους της σαν τα ψάρια στο δίχτυ, την παρέδωσαν στον Συλοσώντα ορφανεμένη απ' τους άνδρες της.» (ΙΙΙ 149)
Εικόνα 1: Οι σφραγιδόλιθοι ήταν γνωστοί αιώνες πριν από τον Πολυκράτη και το
δαχτυλίδι του. Στην εικόνα χρυσό δαχτυλίδι του 15ου αι. π.Χ. από την
Τίρυνθα·δαίμονες (κατώτερες θεότητες) προσφέρουν σπονδές σε θεό. Εθνικό
Αρχαιολογικό Μουσείο, Αθήνα.
Α. Ερωτήσεις κατανόησης
- Γιατί ο Άμασης
φοβάται για τον Πολυκράτη;
- Τι συμβουλεύει ο Άμασης στον Πολυκράτη και γιατι;
- Τι σήμαινε το γεγονός ότι ο Πολυκράτης ξαναβρήκε το χαμένο του δαχτυλίδι;
- Επαληθεύτηκαν οι φόβοι του Άμαση σε σχέση με τη μοίρα του Πολυκράτη;
Β. Ερώτηση σύγκρισης
Παρακολουθήστε το
παρακάτω βίντεο με τίτλο «Το δαχτυλίδι του Πολυκράτη» που περιέχει την ιστορία
του Ηροδότου: https://www.youtube.com/watch?v=WaxCmzMxrsk
Συγκρίνετε τις προσπάθειες του Οιδίποδα να αποφύγει τη μοίρα που του όρισε το Μαντείο με τις αντίστοιχες προσπάθειες του Πολυκράτη, όπως περιγράφονται από τον Ηρόδοτο στο παρακάτω απόσπασμα και βρείτε τις αναλογίες. Σε ποιο συμπέρασμα καταλήγετε; Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας.
Απάντηση:
α. Ιστορία του
Πολυκράτη
- Ήταν τύραννος της Σάμου
- Είχε πάντα επιτυχίες
- Είχε φίλο τον βασιλιά της Αιγύπτου Άμαση Β΄.
- Ο Άμασης φοβήθηκε ότι η καλή τύχη του Πολυκράτη θα έχει κακό τέλος γι’ αυτόν.
- Ο Άμασης συμβούλεψε τον Πολυκράτη να πετάξει το πιο αγαπημένο του πράγμα, για να αλλάξει η τύχη του.
- Ο Πολυκράτης έκανε αυτό που του συμβούλεψε ο φίλος του και πέταξε το αγαπημένο του σφραγιδοδαχτύλιδο στη θάλασσα, για να χαθεί.
- Την άλλη μέρα ένας ψαράς ψάρεψε ένα μεγάλο ψάρι, το οποίο έκανε δώρο στον Πολυκράτη.
- Μέσα στην κοιλιά του ψαριού βρέθηκε το δαχτυλίδι που ο Πολυκράτης είχε πετάξει.
- Τελικά η Μοίρα του Πολυκράτη δεν άλλαξε και είχε κακό τέλος, καθώς δολοφονήθηκε από τον Οροίτη.
- Συμπερασματικά ο άνθρωπος δεν μπορεί να αλλάξει τη μοίρα του.
β. Σύγκριση
Πολυκράτη – Οιδίποδα
|
Ομοιότητες |
|
|
α. Και οι δύο έχουν
επιτυχίες στη ζωή |
Πολυκράτης:
Στρατιωτικές επιτυχίες του Πολυκράτη Οιδίποδας: Ο
Οιδίποδας έλυσε το αίνιγμα της Σφίγγας και έσωσε τη Θήβα |
|
β. Και οι δύο
θεωρούνται ευτυχισμένοι |
Πολυκράτης: Είχε
πολύ εξουσία και είχε συνεχώς επιτυχίες Οιδίποδας: Είχε μία
ανέφελη ζωή στην Κόρινθο και – μετά τη λύση του αινίγματος της Σφίγγας – μια
πολύ καλή ζωή στη Θήβα, όπου ήταν ένας αγαπητός βασιλιάς και είχε μια καλή
οικογένεια. |
|
γ. Και οι δύο
προσπαθούν να αποφύγουν τη μοίρα τους. |
Πολυκράτης: Πετάει
το αγαπημένο του δαχτυλίδι, προκειμένου να αλλάξει την κατεύθυνση της μοίρας
του και να αποφύγει το κακό τέλος, για το οποίο τον προειδοποίησε ο Άμασης. Οιδίποδας:
Αποφεύγει την Κόρινθο και κατευθύνεται στη Βοιωτία, προκειμένου να αποφύγει
την εκπλήρωση του χρησμού που του αποκάλυψε το μαντείο των Δελφών. |
|
δ. Δεν κατάφεραν
και οι δύο να αποφύγουν τη μοίρα τους, παρόλες τις προσπάθειές τους. |
Πολυκράτης: Τελικά
το δαχτυλίδι ξαναβρέθηκε και αυτός δεν απέφυγε το κακό τέλος, καθώς τον
σκότωσε ο Οροίτης. Οιδίποδας: Στην
προσπάθειά του να αποφύγει τη μοίρα του έκανε αυτό ακριβώς που του όρισε το
μαντείο. |
|
Συμπέρασμα |
Η μοίρα είναι αναπόδραση, κανείς δεν μπορεί να την αποφύγει. |
γ. Συγκρίσιμα μέρη
δ. Απάντηση
Η ιστορία του Οιδίποδα και του Πολυκράτη περιγράφουν αντίστοιχα τη ζωή του
βασιλιά των Θηβών και του τυράννου της Σάμου. Τα δύο πρόσωπα παρουσιάζουν
ομοιότητες στην εξέλιξη της ζωής τους. Καταρχάς ξεκινάνε και οι δύο τη ζωή τους
ευοίωνα και ευτυχισμένα. Επίσης είχανε και οι δύο μεγάλες επιτυχίες στη ζωή
τους. Ο Πολυκράτης ήταν επιτυχημένος στις στρατιωτικές του επιχειρήσεις (π.χ. «Αφέντη,
… ο εχθρός σου πάει, τον βρήκε το κοντάρι» (στρ.3-4), «Βαριά με ξένα πλούτια
φορτωμένος των πλοίων ο πολυκάταρτος ο λόγγος στης πατρίδας γυρίζει τον γιαλό»
(στρ. 6)). Ο Οιδίποδας αντίστοιχα ήταν ένας επιτυχημένος βασιλιάς («Μα
γιατί πρώτο απ’ όλους τους ανθρώπους / σε κρίνομε και σ’ όσα φέρνει η τύχη /
και σ΄ όσα από τη βουλή του θεού μας βρίσκουν», στ. 45-47). Ο Οιδίποδας
μάλιστα ήταν ο σωτήρας της Θήβας από τη Σφίγγα (π.χ. «Εσύ, όταν ήρθες, λύτρωσες
την πόλη / του Κάδμου απ’ το δασμό της σκληρής Ψάλτρας / που πλερώναμε»,
στ. 48-50).
Ένα άλλο σημείο ομοιότητας των δύο προσώπων είναι ότι και οι δύο προσπαθούν
να αποφύγουν τη μοίρα τους. Ο Οιδίποδας από τη μια, όταν ακούει τον χρησμό του
Μαντείου για το μέλλον του, προσπαθεί να το αποφύγει αποφασίζοντας να μην
γυρίσει στην Κόρινθο και να πάρει τον δρόμο για τη Βοιωτία. Ο Πολυκράτης από
την άλλη ακολουθώντας τη συμβουλή του Άμαση πετάει το αγαπημένο του δαχτυλίδι,
προκειμένου να αλλάξει την πορεία της μοίρας του.
Στο τέλος αποδεικνύεται ότι κανένας από τους δύο δεν κατάφερε να αποφύγει
την μοίρα του και είχανε και οι δύο κακό τέλος. Ο Πολυκράτης από τη μία
δολοφονήθηκε από τον Οροίτη, ενώ ο Οιδίποδας εκπλήρωσε χωρίς να το ξέρει τον
χρησμό του Μαντείου και αυτοτυφλώθηκε, για να αποφύγει την ντροπή. Το
συμπέρασμα και των δύο ιστοριών είναι ότι η μοίρα του ανθρώπου είναι
αναπόφευκτη (π.χ. «Οι θεοί φθονούν, κι αυτό ‘ναι που φοβούμαι. ανόθευτη χαρά
απ’ αυτούς στον κόσμο ποτέ θνητός δεν έλαβε κανείς» (στρ. 9)).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου
Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.